Qafqazda Yeni Geosiyasi Ox: Meloninin Bakı Səfəri və İtaliya-Azərbaycan Strateji Tərəfdaşlığının Dərinləşməsi

İtaliyanın Baş naziri Ciorcia Meloninin 4 may 2026-cı il tarixində Azərbaycana rəsmi səfəri Roma-Bakı xəttindəki münasibətlərin adi bir diplomatik təmasdan çıxaraq hərtərəfli və çoxölçülü strateji tərəfdaşlığa çevrildiyini rəsmiləşdirmişdir. Avropanın enerji böhranları, Ukrayna müharibəsi və Yaxın Şərqdəki qeyri-sabitliklər kimi çoxsaylı geosiyasi şoklarla sarsıldığı bir dövrdə İtaliya özünü Avropa ilə Avrasiya arasında mühüm təhlükəsizlik və enerji “körpüsü” kimi mövqeləndirir.

13 illik fasilədən sonra Azərbaycanı ziyarət edən ilk İtaliya Baş naziri olan Meloni, bu diplomatik boşluğun doldurulmasını siyasi zərurət kimi qiymətləndirmişdir. Səfərin ən mühüm siyasi nəticəsi isə iki ölkə arasındakı mövcud əməkdaşlığı konyunktur bir yaxınlıq olmaqdan çıxarıb, gələcək prioritetləri birlikdə müəyyən edəcək “daimi siyasi koordinasiya” (coordinamento politico permanente) mexanizminin qurulması olmuşdur.

1.Enerji Təhlükəsizliyi: Həcmdən Sənaye Sinercisinə Keçid

İtaliya və Azərbaycan münasibətlərinin onurğa sütununu təşkil edən enerji təhlükəsizliyi, Meloninin Bakı vizyonunda yeni bir mərhələyə qədəm qoymuşdur. Baş nazirin bəyanatları göstərir ki, hədəf sadəcə tədarük edilən qazın miqdarını artırmaq deyil, bütün tədarük zənciri boyu sənaye tərəfdaşlığının keyfiyyətini yüksəltməkdir. Bu vizyon, “İkitərəfli Körpü Strategiyası”na əsaslanır: Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında əsas tranzit mərkəzi rolunu gücləndirir, İtaliya isə Azərbaycan enerjisi və məhsulları üçün Avropa bazarına açılan imtiyazlı giriş qapısına çevrilir.

Rəqəmlərlə Enerji Reallıqları və Proyeksiyalar:

 Mövcud Vəziyyət: 2025-2026-cı illər aralığında Azərbaycan İtaliyaya 9.5 milyard kubmetr (bcm)  təbii qaz və 10.34 milyon ton  neft ixrac etmişdir. Bu rəqəmlər İtaliyanın ümumi qaz ehtiyacının təqribən 16%-ni, neft ehtiyacının isə 17%-ni qarşılayır. TAP (Trans-Adriatik Boru Kəməri) istifadəyə veriləndən bəri İtaliyaya nəql edilən ümumi Azərbaycan qazının həcmi 45.4 bcm-ə çatmışdır.

 Gələcək Perspektiv: İtaliyanın illik qaz istehlakı orta hesabla 70 bcm təşkil edir. TAP-ın gücünün planlaşdırıldığı kimi  20 bcm/il səviyyəsinə çatdırılması reallaşdıqda, Azərbaycanın İtaliya təbii qaz bazarındakı payı 16%-dən 28%-ə yüksələcək. Bu ssenari Azərbaycanın hazırda 25% bazar payına malik Əlcəzairi geridə qoyaraq İtaliyanın bir nömrəli təbii qaz tədarükçüsü mövqeyinə yüksəlməsi deməkdir.

2.İqtisadi İnteqrasiya və 2026 İş Forumu

Enerji sahəsindəki güclü bağlar özünü birbaşa ümumi iqtisadi göstəricilərdə də büruzə verir. İtaliya hazırda 12 milyard dollarlıq ikitərəfli ticarət dövriyyəsi ilə Azərbaycanın ən böyük iqtisadi tərəfdaşıdır və Azərbaycanın ümumi ixracatının  46.7%-ni  təkbaşına qarşılayır.

Hazırda Azərbaycanda  130 İtaliya şirkəti  aktiv fəaliyyət göstərir. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş Qarabağ bölgəsinin yenidən qurulmasında İtaliya firmaları tərəfindən idarə olunan  23 müxtəlif infrastruktur və inkişaf layihəsi  mövcuddur. İki ölkə rəhbərliyi arasındakı güclü siyasi uyğunlaşmanı konkret ticari fürsətlərə çevirmək və investisiyaları şaxələndirmək məqsədilə  2026-cı ilin ikinci yarısında Bakıda böyük bir İş Forumunun (Business Forum) keçirilməsi qərara alınmışdır. Bu forum  İtaliya kapitalının Azərbaycanın genişmiqyaslı modernizasiya proqramlarında və üçüncü ölkələrdəki ortaq investisiyalarda daha dərin iştirakını təmin edəcək.

3.Müdafiə Sənayesi və Yüksək Texnologiyalar

Münasibətlərin ən diqqətçəkən yeni vektoru təhlükəsizlik və müdafiə sənayesi sahəsidir. Baş nazir Meloni bu sahəni “həlledici tərəfdaşlıq sahəsi” kimi qiymətləndirərək, İtaliyanın qabaqcıl texnoloji infrastrukturunun Azərbaycana açılacağının siqnalını vermişdir.

Əsas əməkdaşlıq istiqamətlərinə aşağıdakılar daxildir:

    Aerokosmik sənaye və Aviasiya (Aerospace)
    Dəniz təhlükəsizliyi sistemləri
    Kritik infrastrukturun qorunması və qabaqcıl texnologiyalar

İtaliya bu sahələrdə sadəcə məhsul satışı deyil, texnologiya transferi (know-how) və uzunmüddətli ortaq inkişafı ehtiva edən strateji bir model təklif edir.

4.Geosiyasi Dinamikalar: Operativ Etimad və Regional Sülh

İtaliyanın regional təhlükəsizlik məsələlərində Azərbaycana duyduğu etimad son dərəcə kritik və əməli səviyyədədir:

 İran Böhranı və Təhlükəsizlik Tərəfdaşlığı: İranda baş verən böhran zamanı təhlükə altında olan İtaliya vətəndaşlarının təxliyəsində Azərbaycanın göstərdiyi çevik dəstək və İtaliyanın Tehrandakı Səfirliyinin müvəqqəti, təhlükəsiz şəkildə Bakıya köçürülməsi ölkələr arasındakı “operativ etimadın” ən bariz göstəricisidir.

   Ermənistan-Azərbaycan Sülh Prosesi: ABŞ-ın vasitəçilik səylərinə toxunan Meloni, Ermənistanla aparılan normallaşma prosesinə İtaliyanın tam dəstək verdiyini vurğulamışdır. 2026-cı il  Cənubi Qafqazın əsl geoiqtisadi potensialının (nəqliyyat dəhlizləri və logistika daxil olmaqla) ortaya çıxması baxımından tarixi bir dönüş nöqtəsi kimi hədəflənir.

Nəticə

İtaliya Baş nazirinin Bakı səfəri sübut edir ki, Roma və Bakı arasındakı münasibətlər ənənəvi “enerji tədarükçüsü və istehlakçısı” modelini birdəfəlik aşaraq, çoxölçülü və institusionallaşmış strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlmişdir.

Avropanın mürəkkəb təhlükəsizlik sınaqları ilə üzləşdiyi bir dövrdə İtaliya Azərbaycanı təkcə enerji böhranlarında etibarlı xilasedici kimi deyil, həm də Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyaya çıxışda əsas geosiyasi lövbər kimi qəbul edir. Öz növbəsində Azərbaycan  İtaliya vasitəsilə Avropa İttifaqı daxilindəki mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirir, iqtisadiyyatını şaxələndirir və qabaqcıl Qərb texnologiyalarına birbaşa çıxış əldə edir. “Daimi siyasi koordinasiya” mexanizminin fəaliyyətə başlaması və müdafiə sənayesindəki yeni hədəflər təsdiqləyir ki, İtaliya-Azərbaycan oxu qarşıdan gələn onillikdə həm Avropanın enerji təhlükəsizliyi memarlığında, həm də Avrasiyanın geoiqtisadi xəritəsində mərkəzi rol oynayacaqdır.

Prof. Dr. Toğrul İSMAYIL,
Türkiyə, 05.05.2026