ABŞ Yaxın Şərqdə prioritetlərini dəyişir
ABŞ siyasi elitasında zaman-zaman səsləndirilən radikal tezislər – xüsusilə də NATO kimi tarixi-strateji ittifaqdan çıxmaq ideyası – əslində daha dərin geosiyasi transformasiyaların simptomudur. Keçmiş ABŞ Milli Antiterror Mərkəzinin direktoru Co Kent tərəfindən səsləndirilən fikir isə bu baxımdan sıradan bir çıxış deyil; o, Vaşinqtonun Yaxın Şərqdə dəyişən prioritetlərinin açıq etirafı kimi oxunmalıdır.
Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, ABŞ üçün artıq əsas sual “NATO lazımdırmı?” deyil, “NATO ABŞ-ın yeni strateji prioritetlərinə nə dərəcədə xidmət edir?” sualıdır. Bu kontekstdə Suriyada mümkün Türkiyə–İsrail qarşıdurması ssenarisi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Əgər belə bir toqquşma ehtimalı real hesab olunursa və Vaşinqton açıq şəkildə İsrailin tərəfində yer almağı düşünürsə, bu, NATO daxilində ciddi struktur ziddiyyəti yaradır. Çünki Türkiyə Alyansın ikinci ən böyük ordusuna malik üzvüdür və regionda müstəqil güc mərkəzi kimi çıxış edir.
Burada əsas diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ-ın NATO-dan çıxmaq ehtimalı artıq “izolyasionizm” kimi deyil, selektiv müdaxilə strategiyası kimi təqdim olunur. Yəni Vaşinqton qlobal öhdəliklərdən qaçmaq deyil, əksinə, daha sərbəst hərəkət etmək üçün institusional məhdudiyyətlərdən qurtulmaq istəyir. Bu isə NATO-nun kollektiv müdafiə prinsipi ilə ziddiyyət təşkil edir.
Türkiyə baxımından isə bu müzakirələr son dərəcə həssasdır. Ankara uzun illərdir ki, NATO çərçivəsində təhlükəsizlik təminatlarını qorumaqla yanaşı, eyni zamanda öz müstəqil regional siyasətini formalaşdırmağa çalışır. Suriya məsələsində Türkiyənin əsas prioriteti sərhəd təhlükəsizliyi, terrorla mübarizə və regional balansın qorunmasıdır. ABŞ isə eyni coğrafiyada fərqli aktyorlarla – xüsusilə də İsraillə – strateji koordinasiyanı üstün tutur. Bu fərqli yanaşmalar zaman-zaman taktiki gərginliklər yaratsa da, indi ilk dəfə olaraq strateji qırılma ehtimalı kimi müzakirə olunur.
Əgər ABŞ doğrudan da NATO-dan çıxmaq kimi radikal addımı gündəmə gətirərsə, bu, yalnız transatlantik münasibətlər üçün deyil, həm də Türkiyənin təhlükəsizlik arxitekturası üçün dönüş nöqtəsi ola bilər. Belə bir ssenaridə Ankara qarşısında üç əsas seçim formalaşar:
Birincisi, NATO daxilində yeni balans yaratmaq və Avropa ilə daha sıx təhlükəsizlik əməkdaşlığına getmək.
İkincisi, tamamilə müstəqil müdafiə strategiyasını gücləndirmək və regional ittifaqlara yönəlmək.
Üçüncüsü isə çoxvektorlu siyasəti dərinləşdirərək həm Qərb, həm də Şərq platformalarında paralel oyun qurmaq.
Bütün hallarda bir həqiqət dəyişmir: Türkiyə artıq passiv təhlükəsizlik istehlakçısı deyil, aktiv geosiyasi oyunçudur. ABŞ-da bu tip bəyanatların artması isə Ankaranın bu rolunun Vaşinqton tərəfindən həm qəbul edildiyini, həm də müəyyən mənada narahatlıq doğurduğunu göstərir.
Nəticə etibarilə, Co Kentin açıqlaması konkret siyasi qərardan daha çox, yeni geosiyasi reallığın konturlarını cızır. Bu reallıqda Türkiyə yalnız NATO üzvü kimi deyil, müstəqil güc mərkəzi kimi hesablanır. Və məhz bu faktor gələcək qarşıdurmaların deyil, həm də yeni ittifaqların əsas müəyyənedicisi olacaq.
Prof. Dr. Toğrul İSMAYIL,
Türkiyə, 11 aprel 2026-cı il
