Orban sonrası Macarıstan: “Xüsusi yol”un sonu və Avropanın yeni geosiyasəti

Macarıstanda hakimiyyət dəyişikliyi Viktor Orban ilə assosiasiya olunan bir dövrün başa çatması deməkdir. Péter Magyar rəhbərliyində müxalifətin qələbəsi təkcə seçki nəticəsi deyil, həm də Avropa İttifaqı daxilində və ümumilikdə Avropa təhlükəsizlik arxitekturasında dərin transformasiyanın göstəricisidir.

Son illərdə Budapeşt Aİ daxilində sistemli “dissident aktor” kimi çıxış edirdi. Macarıstan qərarların qəbulunu bloklayır, sanksiya mexanizmlərini ləngidir və Qərblə Rusiya arasında balans siyasəti yürüdürdü. Bu model Orban hakimiyyətinə ölkənin manevr imkanlarını artırmaq imkanı versə də, eyni zamanda Macarıstanı İttifaq daxilində qeyri-sabitlik amilinə çevirirdi.

Bu gün həmin mərhələnin əsasən başa çatdığını görürük. Yeni siyasi kurs Brüssel ilə etimadın bərpasını, Avropa dəyərlərinə dönüşü və NATO çərçivəsində daha proqnozlaşdırılan davranışı nəzərdə tutur. Qısa müddətdə bu, Qərbi gücləndirir: daxili blokajlar azalır, qərarvermə sürətlənir və Ukraynadan tutmuş institusional islahatlara qədər bir çox istiqamətdə vahid mövqe möhkəmlənir.

Lakin Aİ-nin konsolidasiyası yalnız güclənmə deyil, həm də Avropa siyasətinin mahiyyətində dəyişiklikdir. İttifaq daha az parçalanmış olur, amma eyni zamanda daha az çevik bir struktura çevrilir. Budapeşt kimi “daxili müxalif” mərkəzlərin aradan qalxması alternativ yanaşmalar üçün məkanı daralda və orta perspektivdə yeni gərginlik xətləri yarada bilər – bu dəfə dövlətlər arasında deyil, cəmiyyətlərin daxilində.

Bu kontekstdə Türkiyə amili xüsusi əhəmiyyət qazanır. Əvvəllər Ankara Aİ daxilindəki ziddiyyətlərdən, xüsusilə Budapeştlə münasibətlər vasitəsilə, diplomatik manevr imkanı əldə edirdi. Yeni şəraitdə bu imkan əhəmiyyətli dərəcədə daralır. Daha konsolidə olunmuş Aİ “parçalanmalar üzərindən siyasət” imkanlarını məhdudlaşdırır.

Eyni zamanda Türkiyənin başqa bir rolu güclənir – xarici vasitəçi rolu. Aİ-nin birbaşa təsir imkanlarının məhdud olduğu sahələrdə – Rusiya ilə dialoq, Cənubi Qafqaz prosesləri və Yaxın Şərq böhranlarında – Ankara çevik və çoxsəviyyəli diplomatiya imkanlarını qoruyur. Beləliklə, Türkiyə müəyyən taktiki üstünlüklərini itirsə də, strateji əhəmiyyətini artırır.

Bununla yanaşı, Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə Macarıstan arasındakı münasibətlərin gələcəyi də diqqət mərkəzindədir. Orban dövründə Budapeşt Avropa ilə türk dünyası arasında “körpü” rolunu fəal şəkildə oynayırdı. Bu siyasət yalnız iqtisadi deyil, həm də ideoloji xarakter daşıyırdı.

Yeni hökumət dövründə isə bu istiqamətin daha praqmatik müstəviyə keçməsi gözlənilir. Macarıstan böyük ehtimalla TDT çərçivəsində iştirakını davam etdirəcək, lakin bu münasibətlər daha az simvolik, daha çox iqtisadi və texniki əməkdaşlıq üzərində qurulacaq. Yəni türk dünyası ilə əlaqələr qalacaq, amma əvvəlki kimi siyasi vitrin funksiyası daşımayacaq.

Nəticə etibarilə Avropa yeni mərhələyə daxil olur. Bir tərəfdən Qərb institusional uyğunluq və siyasi birlik baxımından güclənir. Digər tərəfdən isə daha mərkəzləşmiş və daha az çevik bir struktur formalaşır.

Macarıstandakı hakimiyyət dəyişikliyi bu prosesin başlanğıcıdır. Əsas sual isə Avropanın güclənib-güclənməməsi deyil, hansı formada gücə çevriləcəyidir: çevik və adaptiv aktor kimi, yoxsa daha mərkəzləşmiş və müxtəlifliyə daha az açıq bir sistem kimi?

Prof. Dr. Toğrul İSMAYIL,
Türkiyə, 13.04.2026